Instytut Wschodni UAM jest interdyscyplinarną placówką badawczo-dydaktyczną zajmującą się obszarem byłego Związku Radzieckiego – Europą Wschodnią, Azją Środkową, Kaukazem i Syberią.


Instytut powstał w kwietniu 1991 r. z inicjatywy poznańskich uczonych, w sposób szczególny zainteresowanych problematyką Europy Wschodniej, Azji Środkowej i Syberii. Przełomowe wydarzenia roku 1989 w Polsce dzięki zniesieniu cenzury otworzyły nowe możliwości nieskrępowanych badań naukowych nad szeroko rozumianą problematyką wschodnich sąsiadów Polski. Dalszym impulsem do rozwoju stał się rozpad ZSRR i powstanie 15 niepodległych państw, w skomplikowanych warunkach budujących swoją tożsamość i pozycję międzynarodową. W polskich środowiskach naukowych rozumiano koniecznoś
podjęcia badań pozwalających wyjaśniać zachodzące zmiany oraz uzupełnić wiedzę, dotąd niedostępną, o wschodnich sąsiadach, popularnie wówczas określaną jako „białe plamy”.


Obecnie, w drugiej dekadzie XXI wieku, potrzeba badań nad obszarem byłego Związku Radzieckiego jest nadal oczywista. Obszar postradziecki jest ważnym dla Polski i całej Europy regionem współczesnego świata, o dużym znaczeniu politycznym, ekonomicznym, kulturowym i turystycznym. Cały obszar między Bugiem a Oceanem Spokojnym podlega nadal procesom transformacji gospodarczej i politycznej. Procesy te zależą często od lokalnych warunków, kultury i przygotowania mieszkańców. Powstało spektrum typów systemów rynkowych – od nowoczesnego kapitalizmu do peryferyjnych oligarchii. Funkcjonują tam różne systemy polityczne – od demokracji po autorytaryzmy. Na całym obszarze postradzieckim język rosyjski jest nadal językiem powszechnej komunikacji. Obecnie idea „Russkiego mira” („Rosyjskiego świata”) czyli rosyjska wersja soft power ściera się z tendencjami emancypacyjnymi państw narodowych. Region ten zamieszkuje około 140 narodów i ludów o rozmaitym pochodzeniu, aspiracjach politycznych i kulturalnych. Upadek ZSRR zakończył okres przymusowej ateizacji i poddanie całej działalności ludzkiej jednej komunistycznej ideologii, którą zastępuje mozaika systemów ideowych i religijnych.

 

Badanie tego obszaru oraz praca w sektorze wielowymiarowej współpracy Polski z krajami byłego ZSRR wymaga interdyscyplinarnej wiedzy - znajomości języka rosyjskiego oraz interdyscyplinarnej wiedzy z zakresu nauk społecznych i politycznych, prawa, ekonomii oraz nauk o kulturze, w zakresie dotyczącym obszaru Europy Wschodniej, Azji Środkowej, Kaukazu i Syberii.


Instytut Wschodni od 1991 prowadzi działalność badawczą, a od 1995/1996 dydaktyczną. Obecnie prowadzi unikatowy kierunek studiów I i II stopnia (licencjackich i magisterskich) o nazwie wschodoznawstwo – są to interdyscyplinarne studia obszarowe, analogiczne do europeistyki. Absolwent Wschodoznawstwa biegle posługuje się językiem rosyjskim i jest przygotowany do pracy w administracji krajowej i samorządowej, w instytucjach międzynarodowych, służbie zagranicznej, ośrodkach analitycznych, w przedsiębiorstwach działających na rynkach wschodnich oraz w organizacjach pozarządowych


Od 2002 Instytut wchodzi w skład w skład Wydziału Historycznego UAM. Kadra naukowa Instytutu reprezentuje szeroki wachlarz dyscyplin naukowych i kierunków badawczych, takich jak antropologia kulturowa, nauki polityczne i prawne, ekonomia i gospodarka, filozofia, filologia, historia z prahistorią, kulturoznawstwo. charakter ich zainteresowań naukowych, skupionych na badaniu społeczeństw Wschodu, rozumianego w tym przypadku jako obszar leżący między Bugiem a Oceanem Spokojnym, obejmujący Europę Wschodnią, Azję Środkową i Syberię.


Do głównych kierunków badań naukowych Instytutu należą badania nad przemianami tożsamości narodowych w postradzieckiej Europie Wschodniej, nad historią i polityką historyczną państw postradzieckich, nad stosunkami Polski z państwami Europy Wschodniej, myślą polityczną, religijną i filozoficzną Rosji, nad regionami państw obszaru postradzieckiego (Gagauzja, Naddniestrze, Donbas, Zakarpacie, Nadczarnomorze), nad tradycyjną kulturą Azji Środkowej i jej współczesnymi kontekstami oraz nad problematyką islamu na obszarze byłego ZSRR.


Instytut współpracuje z wieloma innymi jednostkami UAM oraz z pokrewnymi placówkami naukowymi w Polsce, jak też z instytucjami zagranicznymi, zwłaszcza z obszaru tytułowego Wschodu. Instytut organizuje cykliczne konferencje naukowe poświęcone różnym aspektom przeobrażeń kulturowych, gospodarczych i społecznych w regionach wschodnich. Wydaje serie publikacji, np. serię monografii Poznańskie Studia Wschodoznawcze, czasopismo „Baltic-Pontic Studies”, sekcję Sprawy Wschodnie w kwartalniku „Historia@Teoria”.

 

autor dr Grzegorz Skrukwa